Over kunst

Wat betekent kunst voor mij? Dat is de vraag die ik me hier wil stellen. Confrontatie met kunst heb ik tijdens museumbezichtiging en concertbezoek. Een dansvoorstelling, muziekuitvoering, film of vaak als ik literatuur lees. Kunst opent dan nieuwe werelden en raakt aan soms moeilijk te benoemen emoties. Hier probeer ik dit wat nader te benoemen.

Aanleiding is een special over kunst in het personeelsblad. Ik heb me verdiept in de vraag wat ik met kunst heb. Welk belang heeft kunst voor mijzelf en voor ons, als samenleving of organisatie? En een andere interessante vraag: kun je uitspraken doen over de kwaliteit van kunst of een kunstwerk?
Ik heb daarbij boeken van Ernst Gombrich (Eeuwige Schoonheid), Simon Schama (De Kracht van Kunst) en Onno Zijlstra (Wat doet die rode vlek daar linksboven?) gelezen. Inspirerend en leerzaam.

Je komt met dergelijke vragen snel op het terrein van de filosofie, met name de esthetica. Nietzsche, Schopenhauer, Hegel, Plato en Kant bijvoorbeeld. Wittgenstein en Heidegger. Zij hebben nagedacht over betekenis en schoonheid. Waaruit bestaat schoonheid? Geen eenvoudige vraag, maar het is niet zomaar 'dat wat aangenaam is om naar te kijken'. Het heeft misschien met harmonie, eenheid en oprechtheid of andere deugden te maken; en het verandert in de loop der tijden. Wat vroeger schoonheid had, heeft dat nu mogelijk niet meer. En andersom.

Een uitspraak van Marlene Dumas, een Zuid-Afrikaanse schilderes: "Er wordt gezegd: kunst produceert niet langer schoonheid. Zij produceert betekenis. Maar ik zeg: je kunt niet een schilderij of een beeld creëren van een vrouw zonder het concept schoonheid te hanteren."

Schoonheid blijft een aspect.

Wat vraag ik nog meer van kunst? Geen gemakzucht, geen amusement of vermaak, maar eerder provocatie, verontrusting, dissonanten. Kunst moet voor mij de sluier oplichten die over het leven ligt en tonen wat er achter die sluier verborgen is.
Kunst is mijn godsdienst en mijn spiritualiteit. Dat klinkt nogal zwaar, maar ik denk toch wel dat het een eind in die richting komt.

Je zou kunst met filosofie als een twee-eenheid kunnen zien. Filosofie is dan de wetenschappelijke sluierlichting, en leert me over de wereld, het leven, zin en onzin ervan op een rationele manier. Bij kunst gaat dat op een meer emotionele manier. Kunst is pure emotie; dat zie je ook terug in de collage van antwoorden van mensen op de kunstenquête (voor die special) over kunst en kunstbeleving.
Ik vraag van kunst geen lol of vreugde, tenminste niet heel direct. Maar kunst moet mij liefst van de stoel stoten, omduwen, wegblazen, een klap in het gezicht, een por in mijn maag, een brok in de keel. Lukt niet altijd, niet bij elk middagje museumbezoek of concertbeluistering.

Het is Caravaggio die de vuile tenen van bedelaars vastlegt, Turner die de dood op het slgveld van Waterloo laat zien, Rembrandt die zichzelf ouder ziet worden in zijn spiegel, Mahler die de dood van zijn kinderen verklankt, Schönberg met zijn scherpe dissonanten, Dostojevski die Raskolnikov een mes in de handen duwt, Vasalis die dicht over de tijd, de schoenen van Van Gogh, John Adams in zijn opera over de man die de atoombom in elkaar wrocht, de Guernica van Picasso, de paus van Francis Bacon, of ‘de dood op een bleek paard'.

Edmund Burke, filosoof, spreekt over 'het sublieme'. Dat kan ook verschrikelijk zijn. Het confronteert ons met het overweldigende, het levensbedreigende.

Kunst toont de naakte waarheid. Of ten minste iets waarvan ik vermoed dat het waarheid bezit. Kunst gaat over contact met de werkelijkheid, ogen openen voor wat er werkelijk afspeelt. Niet in slaap sussen, in tevredenheid met consumptie- en massacultuur, maar wakker schudden. Zoals Bruce Nauman in neonletters bij het Kröller-Müller: 'The true artist helps the world by revealing mystic truths'. Waarbij waarheid (of waarheden: truths) overigens een andere inhoud heeft dan puur overeenstemming met de werkelijkheid.

Wat is kunst? We hebben in mijn onderwijstijd wel eens klassikaal besproken of een blikje cola kunst kan worden als je het in een museum legt, want het zou een symbool kunnen zijn en een andere betekenis krijgen. Lastige vraag. Ik denk ook aan American Beauty, de film met Kevin Spacey. Een van de zijfiguren in het verhaal filmt een opdwarrelende plastic zak die meebeweegt met de achtergrondmuziek.
Kunst is volgens mij niet puur weergave van de fysieke wereld, maar ook een representatie van een visie. Soms bedacht en geformuleerd, maar meestal opgediept uit het onbewuste van de kunstenaar.

“Kunst moet de werkelijkheid overstijgen”, zegt de Belgische sopraan Elise Caluwaerts in NRC Handelsblad van 24 april 2008. “Het publiek komt niet voor een huilende sopraan, maar voor een sopraan die aan het huilen brengt.”

Kunst moet (met excuus voor alle 'moeten' dat ik zo de kunst lijk op te leggen) ook visueel en intellectueel overtuigend zijn. In de 20ste eeuw hoeft het dus niet meer per se mooi te zijn. Dat is zelfs een tijdlang verdacht geweest. Kunst moet controverses uitlokken en mensen - desnoods tegen hun zin - wakker schudden, zoals een paar alinea's eerder opgemerkt. Dan parafraseer ik opnieuw Onno Zijlstra.

Ik begon dit verhaal met schoonheid, maar hoe zit het met smaak en kwaliteit? Vroeger, tot de 17e eeuw en de renaissance, was schoonheid (kwaliteit) een objectief gegeven. Daar hoefde je je verder niet in te verdiepen. De kosmos bood de mensheid een harmonische orde, maar na Descartes, met de verlichting, werd de mens een individu die een persoonlijke kijk kon hebben. Schoonheid was geen absolute waarde meer.

Het is best een lastige discussie. Wie bepaalt wat goed is, schoon, kwaliteit bezit en beter is? Waarom is Thomas Mann een betere schrijver dan Saskia Noort, wat maakt de muziek van Radiohead beter dan Jamai? Wie kan oordelen over smaak en waarde? Is de zogenaamde kunstkenner niet vaak, net zoals de stereotiepe wijnkenner, iemand die zich laat voorstaan op 'een goede smaak'?

Het heeft filosofen nogal wat hoofdbrekens gekost. David Hume bijvoorbeeld, filosoof in de 18e eeuw, heeft geprobeerd om iets over smaak te zeggen. Het boek van Robert Pirsig, Zen en de Kunst van het Motoronderhoud, gaat er volgens mij over. Smaak kan zich ontwikkelen, dat wil ik aannemen, net zoals mensen zich kunnen ontwikkelen. Kunst (of wat je kunst zou willen noemen) kan zich richten op simpele emotie en effectbejag; het zigeunertraantje. Of veel dieper willen graven.

Dan kom je bij expressie. Voor Hegel is kunst expressie bij uitstek. Door kunst leren we onszelf kennen. Hij spreekt over de noodzaak van verbeelding van eigentijdse, alledaagse problemen en gevoelens. De kunstenaar brengt iets van zichzelf tot uitdrukking. Kunst als communicatiemiddel. Simpelweg gesteld brengt taal gedachten over; kunst brengt gevoelens over; het onzegbare. Welke gevoelens, welke expressie, wat voegt de kunstenaar dan toe?

Coleridge: we receive just what we give - and in our life alone does nature live (mijn vertaling: we ontvangen slechts wat we geven; en wat we kunnen geven ligt in ons leven).

Het begrip van authenticiteit is ingevoerd. Expressie in kunst heeft betekenis als het werk integer en authentiek is. Het begrip heeft misschien ook wel te maken met de wens om kunst af te schermen van massacultuur. Terwijl in tweede helft van de twintigste eeuw kunst en massacultuur weer bij elkaar komen, bijvoorbeeld bij Andy Warhol.

Er komen allerlei nieuwe vragen op, net nu ik een punt wil plaatsen bij deze overwegingen over kunst. Is kunst elitair? En is dat positief of negatief? Heeft kunst een maatschappelijke bedoeling, zoals in de marxistisch geïnspireerde visie? Wat kun je over authenticiteit zeggen? Over waarheid en werkelijkheid? Moet je er iets vanaf weten om iets met kunst te kunnen?

Of gewoon maar naar het museum, nu? Reageer.


Ton van den Born, 6 mei 2008